Meetmiddelen
- Handmeetmiddelen. Schuifmaten, micrometers, hoogtemeters, binnenmeters, draad- en penkalibers en radiusmallen worden gebruikt voor afzonderlijke maten en tussentijdse controles.
- Vaste kalibers en controlemallen. Goed/afkeurkalibers en mallen die het gietstuk op zijn referentiepunten opnemen, maken snelle controles van kritische kenmerken in serieproductie mogelijk.
- Coördinatenmeetmachines (CMM). Tastende CMM's meten maten, posities en geometrische toleranties in het referentiesysteem van de tekening en zijn de referentiemethode voor de eerste-artikelkeuring.
- Optisch 3D-scannen. Scanners met gestructureerd licht of laser leggen het volledige oppervlak vast en vergelijken het met het CAD-model als kleurenkaart van afwijkingen. Voor gietstukken is dat bijzonder informatief, omdat vervorming, krimppatronen en plaatselijke afwijkingen in één oogopslag zichtbaar zijn.
- Vorm- en profielmeting. Rondheids- en vormmeters, contour- en ruwheidsmeters worden op verspaande functionele elementen gebruikt.
- Computertomografie kan inwendige vormen meten die anders ontoegankelijk zijn, naast het opsporen van inwendige fouten.
Uitlijning en referenties
De wijze waarop het onderdeel wordt uitgelijnd, bepaalt het resultaat. Een gietstuk dat in een best-fit-uitlijning wordt gemeten, kan binnen tolerantie lijken terwijl het niet correct kan worden opgespannen en verspaand, en omgekeerd. Goede praktijk is:
- meten vanaf de referentiepunten die volgens ISO 5459 op de tekening zijn vastgelegd;
- dezelfde punten in de verspaningsopspanning gebruiken;
- de uitlijnmethode op het meetrapport vermelden;
- een best-fit-vergelijking gebruiken als aanvullende diagnose van vervorming, niet als vervanging.
Gietruwe vormen
Gegoten oppervlakken hebben textuur en kleine vormafwijkingen, zodat een maat in de ene doorsnede kan verschillen van die in de volgende. Rapporten horen daarom te vermelden hoe een vorm is beoordeeld, bijvoorbeeld het aantal tastpunten of de evaluatie van een gescand oppervlak. Vormen met lossing, radii en aftekeningen van aansnijding of deelnaad vragen afgesproken meetposities.
Eerste-artikel- en seriekeuring
Bij eerste monsters wordt elk tekeningkenmerk op een afgesproken aantal stukken gemeten en gerapporteerd met nominale waarde, tolerantie, werkelijke waarde en afwijking. De resultaten dienen om waar nodig de wasmatrijs te corrigeren. In serie legt een controleplan vast welke kenmerken worden gemeten, met welke methode en met welke frequentie; kritische maten kunnen statistisch worden bewaakt.
Meetonzekerheid en omstandigheden
Meetmiddelen worden gekalibreerd met herleidbaarheid naar nationale standaarden. Voor nauwe toleranties wordt bij gecontroleerde temperatuur gemeten, en de onzekerheid van de methode moet klein zijn ten opzichte van de tolerantie. De toestand waarin het onderdeel wordt gemeten, bijvoorbeeld na warmtebehandeling en stralen maar vóór het aanbrengen van een deklaag, moet overeenkomen met de toestand die op de tekening is vastgelegd.
Zie ook: toleranties, maatvervorming.